«Miserere» van Zucchero & Luciano Pavarotti: betekenis & songtekst

Een rockzanger uit de Emilia, een wereldster uit de operawereld en een smeekbede om genade: dat is waar «Miserere» uit bestaat. Zucchero schreef het nummer en bracht het in 1992 uit als titelnummer van zijn gelijknamige album bij Polydor, gezongen in een duet met de tenor Luciano Pavarotti. Het album werd in Italië meer dan 1,4 miljoen keer verkocht. De titel is afkomstig uit het Latijn en betekent „Heb medelijden“, zo begint ook Psalm 51, die al eeuwenlang door kerkkoren wordt gezongen.

Overigens heeft «Miserere» een derde carrière op gang gebracht. Voor de eerste proefopname zong een jonge, toen nog volkomen onbekende tenor uit Toscane de operarol: Andrea Bocelli.

Hoe is «Miserere» ontstaan?

Zucchero heet eigenlijk Adelmo Fornaciari en werd op 25 september 1955 geboren in Roncocesi, een dorpje in de buurt van Reggio Emilia. Zijn bijnaam, wat in het Nederlands „suiker“ betekent, kreeg hij van zijn basisschoolleraar.

De muziek voor «Miserere» ontstond in Avenza, een deelgemeente van Carrara aan de Toscaanse kust. Zucchero had zich daar teruggetrokken en had achtereenvolgens alle opera’s van Giacomo Puccini, de componist van «Tosca» en «La Bohème», beluisterd. De invloed is duidelijk hoorbaar: vooral het refrein doet denken aan Puccini’s eenakter «Il tabarro». Zucchero zou het nummer in één enkele ochtend hebben geschreven.

Vanaf het begin had hij Luciano Pavarotti in zijn achterhoofd, de tenor uit Modena die destijds tot de beroemdste operazangers ter wereld behoorde. Pavarotti aarzelde echter en wilde eerst een proefopname horen. Via de bemiddeling van muziekmanager Michele Torpedine en Bruno Tibaldi kwam Zucchero in contact met een jonge jurist uit Toscane, die ’s avonds in pianobars zong. Hij heette Andrea Bocelli. Na het beluisteren van de demo zou Pavarotti hebben gevraagd waarom men hem eigenlijk nog nodig had. Zucchero wist hem toch te overtuigen, en zo ontstond het duet.

Het album «Miserere» verscheen op 1 oktober 1992 bij Polydor, geproduceerd door Corrado Rustici, de gitarist en producer, en opgenomen in Studio Miraval in de Provence. Het stond 13 weken op nummer 1 in de Italiaanse albumhitlijsten, werd bekroond met 7 keer platina en er werden meer dan 1,4 miljoen exemplaren van verkocht. De Engelse versie van het titelnummer, met tekst van Bono, de zanger van de Ierse band U2, bereikte in oktober 1992 de 15e plaats in Groot-Brittannië.

Waar gaat «Miserere» over?

«Miserere» is het gebed van een man die weet dat hij gefaald heeft, maar toch vasthoudt aan het leven. Hij noemt zichzelf een zondaar, smeekt om genade en heft in één adem het glas op het leven.

Juist deze tegenstrijdigheid maakt het nummer zo aantrekkelijk. Zucchero heeft van «Miserere» een donkerder album gemaakt dan zijn eerdere hits. De plaat weerspiegelt de eenzaamheid en neerslachtigheid na zijn scheiding, en het titelnummer vormt het middelpunt ervan.

De tekst couplet voor couplet

De volledige songtekst vind je op Spotify en Apple Music; hier gaat het om de beelden. In het eerste couplet klaagt een ‘ik’ over zijn eigen ellende en proost toch op het leven. Hij verwondert zich over het raadsel van zijn eigen bestaan en bekent dat hij een zondaar en een leugenaar is. Op de vraag waar men eigenlijk leeft, geeft het lied een groots antwoord: in de ziel van de wereld, de ziel van de wereld waarin men zich verliest.

In de tweede helft verandert het perspectief. De zanger doet zich voor als een heilige die iemand heeft verraden toen die alleen was. Nu kijkt hij van bovenaf naar de wereld, ziet de zee en de bossen en zichzelf daarin.

Uiteindelijk blijft er een verlangen naar duisternis of naar licht over. Ofwel een nacht die diep genoeg is om je in te verstoppen, ofwel een hoop die van binnenuit straalt. Wat hij mist, zegt de zanger aan het einde openhartig: de vreugde van het leven. Het Latijnse miserere Dat klinkt niet meer als een slogan van de beurs, maar als een oprechte roep om hulp.

Hoe klinkt een duet tussen rock en opera?

In het duet komen twee stemmen samen die nauwelijks meer van elkaar zouden kunnen verschillen: de schorre soulstem van Zucchero en de tenor van Pavarotti met zijn weidse operastem, die aan Puccini doet denken. Juist dit contrast vormt de drijvende kracht achter het stuk.

Pavarotti was geen onbekende op de grote podia. Samen met de tenoren Plácido Domingo en José Carreras trad hij op als „De drie tenoren“ en zong hij aria’s voor een enorm publiek. Met «Miserere» kwam daar nu ook rockmuziek bij, en het duet groeide uit tot een samenwerking die een decennium standhield.

«Miserere» in de video

Helemaal bovenaan het artikel staat de officiële videoclip met de studio-opname van Zucchero en Pavarotti. Daaronder zie je hoe de cirkel rond is: In 1997 zong Andrea Bocelli het nummer samen met Zucchero op de Piazza dei Cavalieri in Pisa, tijdens het concert «A Night in Tuscany». Vijf jaar na de demo stond de voormalige testzanger nu zelf als ster op het podium. Meer over de stad vind je in ons artikel over de Bezienswaardigheden in Pisa.

Te beluisteren via de streamingdiensten:

Wie heeft een cover van «Miserere» gemaakt?

De belangrijkste versie is van de man die het lied als eerste heeft gezongen. Andrea Bocelli, de tenor uit Lajatico bij Pisa, nam «Miserere» op voor zijn debuutalbum «Il mare calmo della sera» uit 1994. Daarnaast ging hij op tournee met Zucchero en zong daar live de tenorpartij. Zijn voorliefde voor duetten blijkt ook uit «Vivo per lei», das er mit der Popsängerin Giorgia aufnahm.

Zucchero selbst spielt das Lied bis heute auf seinen Tourneen, als virtuelles Duett: Die Stimme des Tenors kommt vom Band, Zucchero antwortet live.

Modena, de stad van Luciano Pavarotti

Am 27. September 1992, nur wenige Tage vor dem Album, sangen Zucchero und Pavarotti «Miserere» gemeinsam vor Publikum. Anlass war das erste Benefizkonzert «Pavarotti & Friends» in Modena, mit Gästen wie dem britischen Sänger Sting, dem Liedermacher Lucio Dalla aus Bologna und Brian May, dem Gitarristen der Band Queen. Bis 2003 folgten zehn Ausgaben, fast jedes Jahr in Pavarottis Heimatstadt, und Zucchero war regelmäßig dabei.

Pavarotti kam am 12. Oktober 1935 in Modena zur Welt und starb dort am 6. September 2007. Die Trauerfeier fand im romanischen Dom statt, begraben liegt er auf eigenen Wunsch im kleinen Friedhof von Montale Rangone vor den Toren der Stadt. Das Stadttheater trägt seit Dezember 2007 seinen Namen, seit 2021 heißt es Teatro comunale Pavarotti-Freni, auch zu Ehren der Sopranistin Mirella Freni. Was du rund um den Dom, die Piazza Grande und die Ghirlandina sonst noch erleben kannst, steht in unserem Reiseführer zu den Sehenswürdigkeiten in Modena.

Conclusie: een gebed dat rock en opera met elkaar verzoent

«Miserere» zeigt, wie nah sich Puccini und der Blues sein können, wenn jemand den Mut hat, beides zusammenzubringen. Wer das Duo noch einmal hören will, findet bei uns «Va, pensiero», den Gefangenenchor von Giuseppe Verdi in der Fassung von Pavarotti und Zucchero. Zuccheros eigene Handschrift zeigt sich in «Diamante». Alle songportretten vind je in ons overzicht van de Italiaanse muziek.