«Il testamento di Tito» van Fabrizio De André: betekenis & songtekst

Een dief hangt aan het kruis en rekent af met de Tien Geboden. Zo begint een van de meest gewaagde liederen uit de Italiaanse muziek. «Il testamento di Tito» is het voorlaatste nummer op «La buona novella», het conceptalbum dat Fabrizio De André in 1970 bij Produttori Associati uitbracht. De titel betekent vertaald „Het testament van Tito“, en het nummer duurt 5:51 minuten: tijd genoeg voor een ter dood veroordeelde om zijn leven tegen elk afzonderlijk gebod te verdedigen.

Meer dan vijftig jaar later behoort «Il testamento di Tito» tot de nummers die voor De André zelf het meest betekenden. Hij zong het samen met de Premiata Forneria Marconi, de belangrijkste progressieve rockband van Italië, tijdens de grote tournee van 1979, en de band nam in 2010 het hele album opnieuw op. Aan het einde staat geen vloek, maar een woord dat niemand verwacht: liefde.

Hoe is «Il testamento di Tito» ontstaan?

Fabrizio De André werd op 18 februari 1940 in Genua geboren en groeide uit tot de belangrijkste singer-songwriter van Italië met ballades over buitenbeentjes, prostituees en soldaten. Voor zijn vierde studioalbum stelde producer Roberto Dané hem via uitgever Antonio Casetta een ongewoon project voor: een album over het leven van Maria, Jozef en Jezus, verteld volgens de apocriefen, de evangeliën die niet in de Bijbel zijn opgenomen.

De André heeft meer dan een jaar aan de teksten gewerkt. Op de hoes van de plaat worden het Protevangelium van Jakobus en het Arabische Jeugd-evangelie als basis genoemd. De muziek voor bijna alle nummers is ontstaan in samenwerking met arrangeur Gian Piero Reverberi; alleen «Il testamento di Tito» schreef De André samen met Corrado Castellari, een in 1945 in Bologna geboren singer-songwriter. Voor Castellari was dit zijn eerste bekende werk; kort daarna scoorde hij met «Susan dei marinai» voor de zanger Michele zijn eerste hit.

Het album werd opgenomen in Milaan, onder andere in de studio’s van Dischi Ricordi. De André werd begeleid door I Quelli, waaruit kort daarna de Premiata Forneria Marconi voortkwam. De masterbanden zijn gedateerd op 19 november 1970. Te midden van de studentenprotesten vonden sommige tijdgenoten een album over Jezus ouderwets, maar De André beschouwde het juist als een van zijn meest geslaagde werken.

Waar gaat «Il testamento di Tito» over?

Tito is een van de twee misdadigers die samen met Jezus worden gekruisigd. Aan het kruis loopt hij de Tien Geboden door, geeft toe dat hij zich aan geen enkel gebod heeft gehouden, en voelt toch geen berouw, omdat het leven hem tot alles heeft gedwongen. Pas wanneer hij de stervende Jezus onder ogen komt, vindt hij medeleven en liefde.

Daarmee draait De André de bijbelse scène om. Niet de gekruisigde in het midden spreekt, maar een man aan de rand, aan wie de evangeliën nauwelijks aandacht besteden. Het lied geeft geen moraal, maar vraagt aan wie de geboden eigenlijk ten goede komen: aan de armen of aan de machtigen, die ze in naam van God uitleggen.

De tekst couplet voor couplet

De volledige songtekst vind je op Spotify en Apple Music; hier gaat het om zijn gedachten. Tito begint bij het eerste gebod, dat geen andere god naast de ene toestaat, en stelt daar de vele goden van andere volkeren tegenover. Bij het verbod om de naam van God te misbruiken, herinnert hij eraan dat God in zijn nood heeft gezwegen.

Daarna wordt het persoonlijk. Op het gebod om vader en moeder te eren reageert Tito met koele onverschilligheid jegens zijn eigen vader. Hij beschouwt de heilige feestdagen als een ritueel dat zowel de heren als de dienaren ten goede komt. Wat diefstal betreft, maakt hij onderscheid tussen de kleine dief, die voor zichzelf steelt, en de machtigen, die in naam van God nemen.

De tweede helft van het lied wordt scherper. Tito verwijt de wet dat zij zelf doodt, terwijl zij het doden verbiedt, en hij verdedigt de leugen wanneer deze een mens beschermt. De laatste geboden tegen het begeren interpreteert hij als bescherming van bezit, waartoe in de oudheid ook vrouwen en slaven behoorden.

Dan ebt de woede weg. Tito ziet de man naast hem sterven, spreekt met zijn moeder en vertelt haar dat hij door deze pijn heeft geleerd wat liefde is. Het Italiaanse woord testamento krijgt hier een dubbele betekenis: zowel laatste wil als getuigenis.

Hoe klinkt het liedje?

«Il testamento di Tito» is een gitaarballade. Volgens Gian Piero Reverberi zijn de gitaarpartijen op het album van De André zelf, terwijl de pianopartijen en de koorzang van Reverberi afkomstig zijn. Tot de begeleidingsband I Quelli behoorde de gitarist Franco Mussida, die later een van de oprichters van de PFM werd.

Op het album zijn bovendien twee muzikanten te horen die destijds nog onbekend waren: de violist Angelo Branduardi, die enkele jaren later zelf beroemd werd als singer-songwriter, en de gitarist Maurizio Fabrizio. De akoestische begeleiding geeft het nummer zijn strakheid. Niets leidt de aandacht af van Tito’s stem.

«Il testamento di Tito» in de video

Helemaal bovenaan in de uitzending hoor je de studio-opname uit 1970. Daaronder hoor je de opname van 3 januari 1979 uit het Padiglione C van de beurs van Genua, waar De André samen met de Premiata Forneria Marconi optrad. De opnames werden lange tijd als verloren beschouwd, maar verschenen in 2020 op het album «Il concerto ritrovato»; de journalist en politicus Walter Veltroni maakte er een documentaire van.

Te beluisteren via de streamingdiensten:

Wie heeft een cover gemaakt van «Il testamento di Tito»?

De eerste coverversie verscheen al in 1971: Michele, de Genuese zanger Michele Maisano, nam het nummer op voor zijn album «Vivendo cantando». In 2004 namen de Modena City Ramblers, de folkrockband uit de Emilia, het nummer op voor hun album «¡Viva la vida, muera la muerte!».

De belangrijkste nieuwe versie is afkomstig van Premiata Forneria Marconi zelf. In april 2010 bracht de band «A.D. 2010 La buona novella» uit, een heropname van het hele album met nieuwe arrangementen. Met Franco Mussida en Franz Di Cioccio waren er twee muzikanten bij die veertig jaar eerder al als I Quelli in de studio hadden gestaan. Op het podium leeft het album bovendien voort in theaterversies, bijvoorbeeld in 2000 met acteur Claudio Bisio en actrice Lina Sastri.

Genua, de stad van Fabrizio De André

Het lied speelt zich af op Golgotha, maar zijn thuisstad is Genua. Hier groeide De André op, hier vond hij in de steegjes van de oude binnenstad de personages voor zijn vroege liedjes, en hier stond hij op 3 januari 1979 met de PFM voor zijn publiek. Een wandeling door de Carruggi, de smalle steegjes tussen de haven en de heuvels, voert je rechtstreeks naar zijn wereld; de bekendste daarvan is de «Via del Campo», aan wie hij een eigen lied heeft opgedragen.

Wat je in Genua moet zien, hoe je je weg vindt tussen Porto Antico, de palazzi en de uitkijkpunten, en wat de beste reistijd is, lees je in onze Genua Stadsgids.

Conclusie: een testament tegen elke vorm van zelfingenomenheid

«Il testamento di Tito» stelt de Tien Geboden op de proef, maar eindigt niet in woede, maar in medeleven. Juist daarom spreekt het tot op de dag van vandaag aan. Wie houdt van De Andrés’ blik op de verliezers, luistert hierna naar «La guerra di Piero», zijn ballade over een soldaat die niet wil schieten, of «Bocca di rosa», het verhaal van een vrouw die een heel dorp in rep en roer brengt. Alle liedportretten vind je in ons overzicht van de Italiaanse muziek.