«Marechiare» van Francesco Paolo Tosti: betekenis & songtekst

Een raam boven de zee, een anjer op de vensterbank en een man met een gitaar: daaruit ontstond een van de beroemdste Napolitaanse liedjes. «Marechiare», vaak ook «Marechiaro» genoemd, combineert een gedicht dat Salvatore Di Giacomo in 1885 schreef met muziek van Francesco Paolo Tosti. De Milanese uitgever Ricordi bracht de romance rond 1886 uit. De titel is de Napolitaanse naam van Marechiaro, een oud vissersdorp op Posillipo, de heuvel ten westen van Napels.

Meer dan 140 jaar later behoort «Marechiare» nog altijd tot het vaste repertoire van grote tenoren. Tito Schipa nam het lied op, net als Beniamino Gigli en Luciano Pavarotti. En in Marechiaro staat het raam waarover de tekst vertelt nog steeds, met een verse anjer op de vensterbank.

Hoe ontstond «Marechiare»?

Salvatore Di Giacomo werd in 1860 in Napels geboren en groeide uit tot de belangrijkste dichter in het Napolitaanse dialect van zijn tijd. Hij schreef gedichten, toneelstukken en liedteksten, waaronder «Era de maggio». Op 25 maart 1885 publiceerde hij zijn verzen over Marechiaro in de Romeinse krant «Capitan Fracassa».

Francesco Paolo Tosti kwam uit Ortona, de havenstad in de Abruzzen waar hij in 1846 werd geboren. Op zijn elfde ging hij naar het conservatorium San Pietro a Majella, de beroemde muziekschool van Napels. Later gaf hij zangles aan Margherita van Savoye, de latere koningin van Italië, vertrok in 1875 naar Londen en werd in 1880 zangleraar van de Britse koninklijke familie. Koning Edward VII sloeg hem in 1908 tot ridder.

Volgens de overlevering drong Tosti er bij de dichter op aan dat hij van het gedicht een lied mocht maken en bood hij hem daarvoor naar verluidt een gouden pond sterling. De romance voor zangstem en piano verscheen bij uitgeverij Ricordi in Milaan; de eerste uitgave wordt rond 1886 gedateerd.

Waar gaat «Marechiare» over?

«Marechiare» is een serenade, in het Italiaans een serenata. Op een maannacht staat een verliefde man onder het raam van zijn geliefde in Marechiaro. Hij roept haar wakker en wil haar met zijn gitaar een lied brengen.

Het landschap speelt daarbij de tweede hoofdrol. Maan, zee en rotsen zijn meer dan decor; ook zij lijken verliefd te worden. Juist deze combinatie van natuurbeelden en liefdesverklaring maakte het lied zo populair.

De tekst couplet voor couplet

De volledige songtekst vind je bij Spotify en Apple Music; hier gaat het om de beelden erin. Het lied wordt in het Napolitaans gezongen, wat de titel al laat zien: Marechiare is de dialectvorm van Marechiaro.

Het eerste couplet begint met de maan. Zodra zij boven Marechiaro opkomt, vertelt de zanger, worden zelfs de vissen verliefd; de golven komen in beweging en veranderen van kleur door pure vreugde. Di Giacomo overdrijft met opzet, en juist dat maakt het begin zo vrolijk.

Het tweede couplet richt de blik op een raam, de fenesta. De hartstocht van de zanger klopt als het ware tegen de ruit; een anjer in een pot geurt op de vensterbank en beneden murmelt het water. Dit ene beeld werd later een bezienswaardigheid op zich.

In het derde couplet vergelijkt de minnaar de sterren aan de hemel met de ogen van de vrouw. Wie de sterren helder vindt, suggereert hij, kent die ogen niet; alleen hij draagt hun glans in zijn hart.

Tot slot roept hij de mooie vrouw bij haar naam: Carulì, een koosnaam voor Carolina. Ze moet wakker worden; de nachtlucht is zacht, hij heeft lang genoeg gewacht en heeft een gitaar meegebracht om zijn zang te begeleiden. Of ze het raam opent, vertelt het lied niet.

Hoe klinkt Tosti's muzikale bewerking?

Tosti was een meester van de salonromance, het korte kunstlied voor zangstem en piano dat in de burgerlijke huiskamers van de 19e eeuw werd gezongen. «Marechiare» staat in de uitgave voor hoge stem in d-klein; Ricordi drukte daarnaast een versie voor lage stem in b-klein.

De Napolitaanse tekst verscheen samen met een Italiaanse vertaling van dichter Rocco Pagliara, zodat ook zangers buiten Napels het lied konden begrijpen. De Franse componist Émile Tavan schreef bovendien een versie voor theaterorkest. Zo verhuisde de romance van de piano naar de grote podia.

«Marechiare» op video

Bovenaan dit artikel hoor je Tito Schipa, de tenor uit Lecce in Apulië die beroemd was om zijn lichte, elegante stem. De historische opname komt uit een verzameling van zijn Napolitaanse liederen.

Daaronder zingt Luciano Pavarotti, de tenor uit Modena, het lied in 1989 live in Barcelona. Tien jaar eerder had hij het voor zijn label Decca in de studio opgenomen, met het National Philharmonic Orchestra onder Giancarlo Chiaramello.

Te beluisteren via de streamingdiensten:

Wie heeft «Marechiare» opgenomen?

Voor de grote tenoren van de 20e eeuw behoorde «Marechiare» tot het standaardrepertoire. Tito Schipa nam het lied op 14 februari 1930 in New York op voor de Amerikaanse platenmaatschappij Victor. Beniamino Gigli, de tenor uit Recanati in de Marken, volgde op 6 april 1938 in Londen onder dirigent Walter Goehr.

Ook Giuseppe Di Stefano, de tenor uit Sicilië, en Mario Lanza, de Amerikaanse tenor en filmster, namen het lied op. Lanza zong het op de radio en tijdens concerten in 1958. Luciano Pavarotti nam «Marechiare» in 1979 op bij Decca en zong het daarna telkens weer tijdens optredens, onder meer in zijn geboortestad Modena in 1987 en in Barcelona in 1989.

Marechiaro: het vissersdorp met het beroemde raam

Marechiaro is een oud vissersgehucht op Posillipo, de welgestelde woonheuvel ten westen van Napels. De naam verwijst vermoedelijk niet naar helder, maar naar kalm zeewater: middeleeuwse documenten spreken van mare planum, waaruit in het Napolitaans Marechiaro ontstond. Achter de Scoglione, een rotsbarrière in het water, ligt het dorp beschut met uitzicht op de Vesuvius, het schiereiland Sorrento en Capri.

Het raam uit het lied, de Fenestrella, bestaat echt. Op de vensterbank staat altijd een anjer en eronder hangt een witte marmeren plaquette met de noten van het lied en de namen van de makers. De stad Napels bracht die in 1922 aan. Ongeveer 10.000 mensen kwamen naar de plechtigheid, waar tenor Fernando De Lucia «Marechiare» met een orkest zong. In de jaren zestig werd Marechiaro met zijn restaurants boven de golf een ontmoetingsplaats van de dolce vita. Wat je verder aan de golf niet mag missen, lees je in ons overzicht van de hoogtepunten aan de Golf van Napels.

Conclusie: een serenade die een plek beroemd maakte

«Marechiare» maakte van een klein raam op Posillipo een herkenningspunt en Tosti's melodie draagt Di Giacomo's maannacht al meer dan 140 jaar door salons en concertzalen. Wie meer muziek van de golf wil horen, luistert daarna naar «Torna a Surriento» van de broers De Curtis of naar «’O sole mio» van Eduardo Di Capua, de Napolitaanse componist van misschien wel het bekendste lied van de stad. Al onze liedportretten vind je in ons overzicht van Italiaanse muziek.