Een gevangenisbewaker brengt een gevangene koffie naar het traliewerk – en behandelt hem met meer respect dan welke rechter dan ook. Uit deze kleine, absurde scène heeft Fabrizio De André in 1990 een van zijn scherpste liedjes gemaakt: «Don Raffaè». Wat klinkt als een vrolijk Napolitaans liedje, is in werkelijkheid een bittere afrekening met een staat die juist daar het zwakst is waar hij sterk zou moeten zijn – achter de tralies.
Profiel
Artiest: Fabrizio De André
Verschenen: 1990 (album «Le nuvole»)
Tekst / Muziek: Tekst: Fabrizio De André & Massimo Bubola · Muziek: Mauro Pagani
Genre: Liedjesschrijvers / Napolitaanse canzone
Bijzonderheden: volledig gezongen in het Napolitaanse dialect; geïnspireerd door Camorra-baas Raffaele Cutolo; beroemd duet met Roberto Murolo
Het verhaal achter het lied
«Don Raffaè» staat op «Le nuvole», het album waarmee De André in 1990 na een pauze van vier jaar terugkeerde – zijn waarschijnlijk meest politieke plaat. Tussen nummers over macht, omkoopbaarheid en de verliezers van de samenleving is «Don Raffaè» het enige nummer dat hij volledig in het Napolitaans zingt. De tekst schreef hij samen met zijn oude compagnon Massimo Bubola, de muziek is van Mauro Pagani.
Pagani onderlegt de sombere inhoud met een lichte, bijna dansante melodie – deze tegenstelling tussen lichte muziek en een zwaar thema is typisch De André. De werkelijke achtergrond is allesbehalve licht: het was geïnspireerd door Raffaele Cutolo, de baas van de Nuova Camorra Organizzata, die zijn organisatie tijdelijk vanuit de gevangenis leidde. Cutolo voelde zich herkend en schreef De André een brief. De muzikant bedankte hem beleefd, maar bevestigde nooit dat het echt om hem ging.
Waar gaat «Don Raffaè» over?
Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van Pasquale Cafiero, een brigadier (bewaker) in de gevangenis van Napels Poggioreale. Cafiero spreekt zijn beroemdste gevangene eerbiedig aan met «Don Raffaè», brengt hem koffie, doet kleine gunsten voor hem – en vraagt in ruil daarvoor zelf om hulp, bijvoorbeeld om werk voor zijn broer.
Zo keert het lied de machtsverhoudingen om: binnen leeft de baas met waardigheid, connecties en invloed, terwijl de vertegenwoordiger van de staat klein, arm en afhankelijk overkomt. De bewaker bewondert de gevangene, omdat deze hem geeft wat de staat hem ontzegt. Dat is tegelijkertijd komisch en triest – en precies daarin ligt De Andrés’ blik op het Zuiden.
Songtekst & betekenis
Aangezien de tekst auteursrechtelijk beschermd is, worden hier de belangrijkste beelden en coupletten in de geest van de tekst weergegeven in plaats van letterlijk.
Koffie staat centraal. Het lied draait steeds weer om een kopje koffie, zoals die – volgens het lied – alleen in Napels lukt. De bewaker reikt het bijna teder aan de baas aan; een klein gebaar waarin de hele eigenaardige band tussen beiden tot uiting komt. Het refrein verwijst naar de Napolitaanse koffietraditie en knipoogt daarbij naar het liedje «’O ccafè» van Domenico Modugno.
De verzoeken van de kleine man. Cafiero somt zijn zorgen op: het slechtbetaalde werk, zijn gezin, zijn werkloze broer. Omdat de staat hem niet helpt, wendt hij zich tot degene die daarbinnen echt iets kan veranderen – de baas. Zo wordt een klacht over het dagelijks leven een politiek statement.
De baas achter de tralies. Don Raffaè ontvangt brieven, deelt gunsten en advies uit, en houdt de touwtjes in handen. De gevangenisstraf verzwakt zijn macht niet, maar bundelt deze juist. De André veroordeelt de Camorra niet met een opgeheven wijsvinger, maar laat de leegte zien die zij opvult: waar de staat ontbreekt, neemt de georganiseerde misdaad het over.
Kortom, «Don Raffaè» is een portret van de Mezzogiorno en een aanklacht tegen een systeem dat de zwaksten in de steek laat. Dat deze zware boodschap vervat zit in zo’n vrolijk liedje, maakt de steek ervan alleen maar scherper.
«Don Raffaè» in de video
Hieronder zie je een bijzondere versie: het duet «Don Raffaè» van Fabrizio De André en Roberto Murolo, live tijdens het Concerto del Primo Maggio 1992 in Rome. Met Murolo, de grote meester van de Napolitaanse liedkunst, aan zijn zijde krijgt het stuk zijn geheel eigen, authentieke Napolitaanse klank – een historisch moment tussen twee generaties.
Te beluisteren via de streamingdiensten:
Dat maakt dit nummer zo bijzonder
«Don Raffaè» is een uitzondering in het oeuvre van De André: zijn enige nummer dat volledig in het Napolitaans dialect is gezongen, een eerbetoon aan de Napolitaans lied. Dat juist Roberto Murolo, het icoon van dit genre, het nummer in 1992 samen met hem opnam voor het album «Ottantavoglia di cantare» en het live zong, gaf het definitief een bijzondere status.
Daarnaast is er de Cutolo-episode, die het stuk een bijna griezelige realiteitszin geeft. En ten slotte het contrast dat de kunst van De André kenmerkt: een dansbare melodie die een sombere waarheid over gevangenissen, armoede en Zuid-Italië overbrengt. Tot op de dag van vandaag wordt «Don Raffaè» aangehaald als het gaat om de toestand in Italiaanse gevangenissen.
Een koffie die blijft hangen
Uiteindelijk heeft De André slechts een kopje koffie en een gevangenisgang nodig om een heel land te doorgronden. «Don Raffaè» lacht en klaagt in één adem – en blijft juist daarom onvergetelijk. Als je dieper wilt duiken in de Napolitaanse ziel van de Italiaanse muziek, luister dan vervolgens naar «Napule è» van Pino Daniele ; en hoe verhalend compact De André verder schrijft, blijkt uit «Bocca di rosa».
