Piazza Navona in Rome: fonteinen, openingstijden & tips

Rome – Het plein heeft zijn vorm te danken aan het stadion dat onder de bestrating ligt. Keizer Domitianus liet het in 86 n.Chr. bouwen voor Griekse wedstrijden; het is 265 meter lang en 106 meter breed. De Piazza Navona zelf is gratis en dag en nacht toegankelijk; je betaalt pas naast de plein, 13,00 € in het Museo di Roma in het Palazzo Braschi.

Op dit terrein staan drie fonteinen, een barokke kerk en een obelisk. Wie ze een voor een bekijkt, heeft het plein binnen een half uur door en heeft daarvoor geen kaartje nodig. Er is op dit moment maar één ding dat niet mogelijk is: de opgraving van het stadion onder het plein is gesloten.

Onder de Piazza Navona ligt een stadion

De ovale vorm is geen ontwerp uit de renaissance, maar een plattegrond uit de oudheid. Keizer Domitianus liet hier in 86 n.Chr. een stadion voor Griekse wedstrijden bouwen, 265 meter lang en 106 meter breed. De huizenrijen van vandaag staan op de tribunes van toen; de toegangen tot het plein bevinden zich op de plaatsen waar vroeger de poorten van het stadion stonden.

Ook de naam komt daar vandaan. De wedstrijden heetten in het Grieks agones, waaruit in het Romeinse volksjargon eerst „in agone“ werd en uiteindelijk Navona. De kerk aan de westzijde draagt de oude naam tot op de dag van vandaag in haar naam.

Er zijn overblijfselen van het complex bewaard gebleven; deze bevinden zich 5 tot 6 meter onder het huidige wegdek. Tot voor kort waren ze toegankelijk via een ingang in de Via di Tor Sanguigna aan de noordpunt. Wie daar vandaag heen gaat, aantreft een gesloten deur.

De nasleep van de wedstrijden hield tot in de 19e eeuw aan: vanaf de 17e eeuw werd het plein in augustus in het weekend onder water gezet, zodat de Romeinen wat verkoeling konden zoeken. Het „lago di piazza Navona“, het meer van de Piazza Navona, was een vast onderdeel van de zomer totdat het halverwege de 19e eeuw verdween.

Wat kost een bezoek aan de Piazza Navona?

Niets. Het plein is openbare weg; er is geen poort, geen kassa en je hoeft niet te reserveren. Ook de drie fonteinen en de kerk Sant’Agnese in Agone zijn gratis te bezoeken. Je moet alleen betalen in het Museo di Roma in het Palazzo Braschi, het stadsmuseum aan de zuidkant van het plein: 13,00 € voor de permanente tentoonstelling, met korting 7,50 €.

Wanneer zijn de kerk en het museum geopend?

Het plein heeft geen openingstijden, maar de naburige gebouwen wel. Sant’Agnese in Agone is van dinsdag tot en met vrijdag geopend van 9.00 tot 19.00 uur, op zaterdag en zondag van 9.00 tot 20.00 uur, met een lunchpauze van 13.00 tot 15.00 uur; op maandag is de kerk gesloten. Het Museo di Roma is van dinsdag tot en met zondag geopend van 10.00 tot 19.00 uur, laatste toegang om 18.00 uur. Beide instellingen hebben dezelfde sluitingsdag; maandag is op het plein dus de rustigste dag van de week.

De Vierstromenfontein van Bernini staat symbool voor vier continenten

In het midden van het plein staat de Fontana dei Quattro Fiumi, de fontein van de vier rivieren. Paus Innocentius X, afkomstig uit de familie Pamphilj, wiens paleis aan dezelfde kant staat, liet deze fontein bouwen om het plein te verfraaien. De wedstrijd vond plaats in 1647; de bouw vond plaats van 1648 tot 1651 naar het ontwerp van Gian Lorenzo Bernini, de toonaangevende beeldhouwer van de Romeinse barok.

De vier riviergoden staan symbool voor vier werelddelen: de Donau voor Europa, de Ganges voor Azië, de Nijl voor Afrika en de Río de la Plata voor Amerika. Ze zijn niet door Bernini zelf gemaakt, maar door zijn atelier. De Donau is van de hand van Antonio Ercole Raggi, de Ganges van Claude Poussin, de Nijl van Giacomo Antonio Fancelli en de Río de la Plata van Francesco Baratta. Dat de Nijl zijn gezicht verbergt, heeft een praktische reden: de bron ervan was destijds onbekend.

Uit de kunstmatige rots rijst de Obelisco Agonale op, bijna 17 meter hoog. Hij is alleen qua uiterlijk Egyptisch. De steen is graniet uit de steengroeven van Aswan, hij werd vervaardigd in de tijd van Domitianus, en voordat Innocentius X hem hierheen liet halen, stond hij in het Circus van Maxentius aan de Via Appia Antica.

Goed om te weten: het bekendste verhaal over de fontein klopt niet. De Rio della Plata zou zijn hand ter afweer opheffen omdat de gevel van Sant’Agnese in Agone op zijn hoofd dreigt te vallen, en de Nijl zou zijn gezicht bedekken om er niet naar te hoeven kijken. De jaartallen spreken dit echter tegen: de fontein was in 1651 voltooid, terwijl Francesco Borromini pas in 1653 de leiding over de kerk op zich nam. Wat wel klopt, is de rivaliteit tussen de twee. Borromini had in 1647 zelfs de waterleiding ontworpen, die in 180 eenmaal die van de Acqua Vergine naar het plein leidde, oftewel de toevoer naar de fontein van Bernini.

Twee oudere fonteinen vormen de afsluiting van het plein

Aan de smalle zijden staan twee fonteinen die ouder zijn dan het werk van Bernini in het midden. Beide zijn ontworpen door Giacomo della Porta, de architect die aan het einde van de 16e eeuw een groot deel van de Romeinse fonteinen ontwierp.

De Fontana del Moro aan de zuidpunt werd in 1575 onder paus Gregorius XIII gebouwd en bestond aanvankelijk alleen uit het bassin met dolfijnen en maskers. Pas in 1655 werd het beeld in het midden toegevoegd, de Moor die met een dolfijn worstelt: ontworpen door Bernini, uitgevoerd door Giannantonio Mari. De figuren aan de rand die je vandaag ziet, zijn kopieën van Luigi Amici uit 1874.

De Fontana del Nettuno aan de noordpunt dateert uit 1574 en bleef bijna drie eeuwen lang een leeg bassin. Pas na een openbare wedstrijd, uitgeschreven door de stad Rome, werden tussen 1874 en 1878 de beelden geplaatst: Antonio della Bitta creëerde de Neptunus in gevecht met een krake, Gregorio Zappalà de Nereïden, putti en zeepaardjes rondom. De reden hiervoor was symmetrie: het noordelijke deel van het plein moest overeenkomen met het zuidelijke deel.

Alle drie de fonteinen zijn onlangs grondig gerestaureerd. De werkzaamheden vonden plaats in het kader van het Italiaanse herstelplan PNRR en waren eind 2024 voltooid; er werden vooral kalkaanslag en biologische afzettingen verwijderd. Wie de fonteinen voor het laatst vóór 2023 heeft gezien, ziet ze er nu aanzienlijk lichter uitzien.

Sant’Agnese in Agone is niet uitsluitend een werk van Borromini

De kerk aan de westzijde wordt beschouwd als Borromini’s bijdrage aan de Piazza Navona, en dat is nog maar het halve verhaal. Girolamo Rainaldi begon op 15 augustus 1652 samen met zijn zoon Carlo aan de bouw, in de vorm van een Grieks kruis met een koepel. Pas in 1653 ontnam Innocentius X de twee de leiding over de bouw en droeg deze over aan Francesco Borromini, die het vergevorderde bouwwerk ingrijpend wijzigde. De lantaarn boven de koepel is terug te voeren op het idee van Borromini met de zestien zuilen; de definitieve vorm kreeg deze later weer van Carlo Rainaldi. In 1667 schakelde Donna Olimpia Maidalchini, de schoonzus van de paus, voor de uiteindelijke inrichting van het interieur ook Bernini in.

De toegang is gratis, en juist daarom is de kerk een omweg van vijf minuten waard: van binnen is ze kleiner dan de gevel doet vermoeden, en het uitzicht in de koepel maakt elke wachtrij die je op het plein niet hoeft te doorstaan meer dan goed.

Vlak ernaast staat het Palazzo Pamphilj, dat Girolamo Rainaldi voor dezelfde familie bouwde tijdens het pontificaat van Innocentius X, dus tussen 1644 en 1655. De galerij binnenin is van de hand van Borromini; Pietro da Cortona heeft deze beschilderd met taferelen uit het leven van Aeneas. Daar krijg je echter niets van te zien: Brazilië kocht het paleis in 1920 en gebruikt het sinds 1960 als ambassade.

Hoe kom je bij de Piazza Navona?

Te voet. Dat is geen smoes, maar het eerlijke antwoord: de Piazza Navona heeft geen metroverbinding, en het dichtstbijzijnde wat op een station lijkt, zijn de bushaltes aan de Corso Vittorio Emanuele II en aan het Largo di Torre Argentina, het plein met de blootgelegde tempels van de Republiek. Vanaf daar is het ongeveer vijf minuten lopen door de steegjes.

Wanneer is een bezoek de moeite waard?

Vroeg. Tussen zeven en negen uur ’s ochtends is het plein het domein van bestelwagens, obers die stoelen neerzetten en een paar hardlopers. Vanaf de late ochtend loopt het vol, en tussen 17 en 22 uur is het de drukste plek in de oude binnenstad van Rome. Wie de fonteinen zonder mensen wil fotograferen, heeft twee momenten: de vroege ochtend en de uren na middernacht.

In de winter verandert de sfeer. Van begin december tot en met 6 januari vindt op de Piazza Navona de meest traditionele kerstmarkt van Rome plaats, de Festa di Piazza Navona, met kraampjes, zoetigheden en een programma gedurende de feestdagen. Het hoogtepunt is 6 januari, wanneer de Befana komt, de goede heks die op Driekoningen snoepjes brengt voor Italiaanse kinderen. Dan is het plein vol en zie je de fonteinen alleen nog maar tussen de kraampjes door.

De zomer is de minst aantrekkelijke periode. Op het plein staat geen enkele boom en is er dus geen schaduw, en in juli en augustus hangt de hitte tussen de rijen huizen. Goed om te weten: wie er toch midden in de zomer is, kan het beste na het avondeten erheen gaan. Vanaf negen uur ’s avonds koelt het plein af, worden de gevels verlicht en doen de fonteinen waarvoor ze zijn gebouwd: water in een hete stad.

Als je aan tafel eet, heb je geen uitzicht

De cafés die rond het plein liggen, verkopen vooral één ding: het uitzicht op de fontein van Bernini. Menukaarten in vijf talen, obers die je bij de deur aanspreken en een dekkingsprijs die per persoon wordt berekend. Wie hierop ingaat, moet dat bewust doen en de espresso beschouwen als een soort huur voor de zitplaats.

Twee steegjes verderop ziet het er heel anders uit. In de Via del Governo Vecchio, de oude verbindingsweg richting het Kastelein van de Engel, en in de Via dei Coronari, waar vroeger rozenkransen aan pelgrims werden verkocht, vind je bars en trattoria’s waar Romeinen zitten. De wandeling ernaartoe duurt vier minuten, en voor hetzelfde geld krijg je een maaltijd in plaats van alleen maar een mooi uitzicht.

Ook voor de straatartiesten op het plein geldt een eenvoudige afspraak: portretschilders en muzikanten werken hier met toestemming van de gemeente. Wie zich laat tekenen, spreekt de prijs van tevoren af; wie een foto laat maken, geeft een bijdrage. Beide zijn normaal; het wordt pas vervelend als er niet van tevoren over is gesproken.

Onze conclusie over de Piazza Navona

De Piazza Navona is een van de weinige plekken in Rome waar je geen kaartje, geen reservering en geen wachtrij nodig hebt. Drie fonteinen, een kerk en een historische plattegrond, waarvoor je niets hoeft te betalen behalve je vervoersbewijs. Wat je op dit moment niet te zien krijgt, is het uitzicht op het stadion zelf.

Neem een half uurtje de tijd, kom vanuit het noorden en plan een etentje twee steegjes verderop. Als je er een hele dag van wilt maken, liggen de Campo de ‘Fiori met zijn markt en de wijk Trastevere aan de overkant van de Tiber, op loopafstand; welke bezienswaardigheden in Rome verder nog de moeite waard zijn, staat in ons overzicht van de Bezienswaardigheden in Rome. En waar je in de stad echt tijd en geld verspilt, blijkt uit het artikel over de Toeristenvallen in Rome.

Piazza Navona op de kaart

Prijzen, openingstijden en dienstregelingen kunnen veranderen. Controleer de informatie vóór je reis op de officiële websites.