De zoutmijnen van Margherita di Savoia: zout, flamingo’s en een bezoek

Margherita di Savoia – Tussen het dorp en de Adriatische Zee liggen hier twintig kilometer aan zoutpannen, en in sommige daarvan is het water roze. De zoutpannen van Margherita di Savoia vormen de grootste zoutwinning van Italië: zo’n 4.500 hectare groot, waarvan 4.000 hectare onder water, en jaarlijks wordt hier zo’n zes miljoen dubbelzentner zout gewonnen. Het is tegelijkertijd een staatsnatuurreservaat en sinds 1979 een internationaal beschermd wetland – en juist daarom kun je hier niet zomaar naar binnen wandelen.

De plaats ligt in de provincie Barletta-Andria-Trani aan de Apulische Adriatische kust, ten noorden van Barletta. Wat je te wachten staat, hoe je bij de baden komt, wanneer de flamingo’s er zijn en wat de toegang tot de thermen kost, lees je in deze gids.

Hoe kom je de zoutmijn binnen?

Via een vooraf aangemelde rondleiding, en wel telefonisch. De zoutpannen maken deel uit van een nog steeds actief industrieel bedrijf en liggen tegelijkertijd in een staatsnatuurreservaat – er is geen loket waar je spontaan een kaartje kunt kopen. Aanmeldingen en informatie via het nummer +39 0883 657519, hetzelfde nummer waarop ook het Museo Storico della Salina, het zoutmuseum van de plaats aan de Corso Vittorio Emanuele 99, bereikbaar is.

Er is geen online boekingsmogelijkheid en er is ook geen gepubliceerd tarief. Hoeveel de rondleiding kost en welke datum deze week nog beschikbaar is, kun je telefonisch navragen – bel een paar dagen van tevoren, in het Italiaans of Engels. Dat is het enige echte minpuntje van dit uitstapje, en dat kun je met één telefoontje oplossen.

Ook het museum heeft geen betrouwbare, gepubliceerde openingstijden. Het is gevestigd in een oud zoutmagazijn naast de Torrione, de historische verdedigingstoren aan de rand van het dorp, en toont zo’n duizend voorwerpen uit de industriële geschiedenis: gereedschappen voor de oogst en verwerking, areometers voor het meten van de zoutconcentratie, meteorologische en elektrische instrumenten. Wie de rondleiding toch al telefonisch afspreekt, regelt het museumbezoek in hetzelfde gesprek.

Een bassin van twintig kilometer: zo wordt zee water tot zout

Het complex strekt zich ongeveer 20 kilometer uit, parallel aan de Adriatische kust, en reikt tot 5 kilometer landinwaarts. Elk jaar stroomt er gemiddeld zo’n 30 miljoen kubieke meter zeewater naar binnen – deels via een natuurlijk hoogteverschil, deels door middel van pompen. Wat er daarna gebeurt, is geduld in de vorm van bassins.

Eerst komen de verdampingsbekkens, in het Italiaans verdampingsbakken, met ongeveer 3.500 hectare het grootste deel van de installatie. Hier stijgt de concentratie van het water van 3,5 naar 25,7 graden Baumé – Baumé is de oude maateenheid voor de dichtheid van zoutoplossingen. Bij deze waarde is het water verzadigd en stroomt het verder naar de zoutpannen, de zoutbekkens. Die zijn met zo’n 500 hectare aanzienlijk kleiner; daar stijgt de waarde tot 30 graden Baumé en slaat het zout neer. Van het toegevoerde zeewater blijft uiteindelijk slechts een fractie over.

De beste tijd hiervoor is de zomer: de productie vindt plaats van juni tot september, wanneer zon en wind voldoende water uit de ondiepe bassins halen. Zo wordt er jaarlijks gemiddeld zo’n zes miljoen dubbele centner zout gewonnen, oftewel ongeveer 600.000 ton. Daarmee is Margherita di Savoia volgens de gemeente de grootste zoutpan van Italië. De exploitant Atisale, het bedrijf dat de installatie beheert, prijst zich zelfs aan als de grootste zoutpan van Europa – het Italiaanse record is officieel bevestigd.

Wanneer staan de flamingo’s in de bassins?

Het hele jaar door, met de grootste aantallen in de winter. De roze flamingo kwam in 1986 naar de zoutpan, vond de leefomgeving geschikt en broedt hier sindsdien regelmatig. In de winter telt de exploitant piekaantallen van ongeveer 9.000 dieren, waarvan er zo’n 4.000 het hele jaar door blijven. Dat is de reden waarom een bezoek in januari vaak meer te bieden heeft dan een bezoek in augustus.

Flamingo’s zijn daarbij niet de enige attractie. Meer dan 3.000 sabelsnavelkieviten – slanke zwart-witte waadvogels met een naar boven gebogen snavel – verblijven het hele jaar door in de ondiepe verdampingsbekkens. Daarnaast zijn er 300 tot 600 broedparen van de dwergstern, evenals grijze reigers en zilverreigers, die je in elk seizoen kunt zien. In de winter jagen rietwouwen en graanwouwen boven de dammen, en tijdens de trek vliegen slechtvalken en wespbuizerds voorbij.

Volgens cijfers van het Ramsar-secretariaat, dat het internationale verdrag inzake wetlands beheert, luidt het als volgt: tot wel 30.000 watervogels overwinteren in het gebied. Een verrekijker hoort daarom net zo goed in de bagage als zonnebrandcrème – tussen de bassins is er namelijk geen schaduw te vinden.

Tegelijkertijd reservaat en fabriek: de beschermingsstatus

Twee decreten van het Italiaanse ministerie van Landbouw en Bosbouw hebben het gebied in 1977 en 1979 aangewezen als Nationaal natuurreservaat uitgeroepen tot staatsnatuurreservaat, en wel in de categorie „di Popolamento Animale“ – een beschermd gebied dat uitdrukkelijk bestemd is voor de dierenpopulatie. Het beslaat 3.871 hectare. Het geheel wordt beheerd door het Reparto Carabinieri Biodiversità Foresta Umbra, de bosbouwafdeling van de Carabinieri, die vanuit de Gargano 130 staatsreservaten beheert.

Op 2 augustus 1979 kwam daar het internationale niveau bij: het gebied staat sindsdien geregistreerd als Ramsar-gebied nr. 191, genoemd naar de Iraanse stad Ramsar, waar in 1971 het Verdrag inzake de bescherming van wetlands werd ondertekend. De oppervlakte is hetzelfde, 3.871 hectare, en het reservaat strekt zich uit over vier gemeenten: naast Margherita di Savoia ook Trinitapoli, Zapponeta en Cerignola.

Het bijzondere hieraan is de combinatie. Ramsar noemt voor dit gebied uitdrukkelijk commerciële zoutwinning, viskweek en ecotoerisme als vormen van gebruik. De exploitatie is dus niet de vijand van het beschermde gebied, maar juist de voorwaarde ervoor: zonder de vlakke, gecontroleerd ondergelopen bassins zou het rustgebied in deze vorm niet bestaan.

Wat kost een bezoek en wanneer is de therme geopend?

Voor de rondleiding door de zoutmijn geldt: prijs op aanvraag via +39 0883 657519. De tweede pijler van de plaats, de Terme di Margherita di Savoia, is daarentegen wel betrouwbaar te plannen. Het kuuroord aan de Piazza Libertà 1 maakt gebruik van water dat volgens de gemeente rechtstreeks uit de zoutpannen komt – met een hoog gehalte aan zout, broom en jodium, en wordt ingezet bij orthopedische, dermatologische, gynaecologische en luchtwegaandoeningen.

Het seizoen loopt van half april tot eind november, en de openingstijden verschillen tussen het voorseizoen en het hoogseizoen. Wie voor een behandeling komt, belt naar +39 0883 655402 of stuurt een e-mail naar [email protected].

Hoe kom je in Margherita di Savoia?

Met de auto is het het meest betrouwbaar. De plaats ligt aan de kust tussen de Gargano in het noorden en Trani in het zuiden, midden in de Apulische Adriatische vlakte. De dichtstbijzijnde internationale luchthaven is Bari Karol Wojtyła, de grootste luchthaven van de regio; van daaruit loopt de route naar het noorden langs de kust.

Je moet hier niet op het spoor rekenen. Er is weliswaar een halte met dezelfde naam als het dorp, maar die ligt buiten het dorp, en het zijspoor dat vroeger naar het dorp leidde, is al decennia buiten gebruik. Wie zonder eigen auto komt, kan het beste via Bari of Barletta en neemt voor het laatste stuk een huurauto of een taxi.

In de praktijk is dat geen nadeel, maar juist een kans: met de auto kun je de zoutmijn in één dag combineren met de Kasteel van Monte, het achthoekige kasteel van de Staufers op het Murge-plateau, of met Manfredonia aan de voet van de Gargano. Beide liggen in dezelfde streek van Apulië.

Voor wie is dit uitstapje de moeite waard?

De zoutmijn is geen plek voor een snelle fotostop. Ze is een aanrader voor mensen die geïnteresseerd zijn in vogels, industriële geschiedenis of landschappen die niet op ansichtkaarten staan – en ze stelt iedereen teleur die een toegankelijke attractie met kassa en souvenirwinkel verwacht.

Onze conclusie over de zoutmijn van Margherita di Savoia

Deze plek vraagt om een telefoontje, en in ruil daarvoor krijg je iets terug wat bijna geen enkele andere bestemming in Apulië biedt: een landschap dat volledig door mensen is aangelegd en toch als overwinteringsgebied dient voor 30.000 watervogels. Een bekken van 4.500 hectare, sinds 1979 internationaal beschermd, sinds 1986 met broedende flamingo’s – en middenin een bedrijf dat elk jaar 600.000 ton zout oogst.

Je volgende stap is simpel: bel naar +39 0883 657519, vraag om een afspraak voor de rondleiding en plan de rest van de dag rond die afspraak.

Prijzen, openingstijden en dienstregelingen kunnen veranderen — controleer de informatie vóór je reis op de officiële websites.