Typisch Italiaans: espresso, elegantie en emoties

De schotel tikt op de toonbank. Twee gasten drinken staand hun koffie, één blijft nog even praten. Wat hier typisch Italiaans aandoet, zijn vertrouwde rituelen: koffie aan de bar, een avondwandeling en samen eten. Hoe die eruitzien, hangt af van de stad en van degene die je tegenover je hebt.

In Milaan kun je de geschiedenis van espresso aflezen aan oude machines. In Florence vertellen zelfs de gangen van de Uffizi over de macht van de Medici. En in Napels hangt bescherming tegen het boze oog als een rood hoorntje in de etalage. Tien observaties nemen je mee naar de Italiaanse alledaagse cultuur, van de eerste koffie tot het laatste gesprek op de piazza.

1. Waarom drinken Italianen espresso aan de bar?

In een Italiaanse bar zeg je meestal een kopje koffie, als je een espresso wilt. Aan de banco, de toonbank, is het kopje snel leeg. Toch kan de pauze lang genoeg zijn om te horen hoe de wedstrijd gisteren afliep of waarom de straat voor de bar is opengebroken. Wie elke ochtend op hetzelfde tijdstip komt, ontmoet vaak dezelfde mensen.

De snelle koffie heeft een lange technische voorgeschiedenis. Luigi Bezzera, een uitvinder uit Milaan, patenteerde in 1901 een machine om snel koffie te zetten. Desiderio Pavoni bracht de techniek in commerciële productie. In 1906 was een vroege machine te zien op de wereldtentoonstelling in Milaan. Eind jaren 1940 gebruikte Achille Gaggia, een barista en uitvinder uit Milaan, een hevelsysteem. De hogere druk zorgde voor het schuimlaagje dat crema heet en nu bij espresso hoort.

Thuis neemt vaak de moka, de achthoekige percolator voor op het fornuis, de rol van de barmachine over. De koffie smaakt krachtig, maar de methode gebruikt veel minder druk. In Napels bestaat bovendien de caffè sospeso, een koffie die vooraf voor een latere klant wordt betaald. Wil je meedoen, vraag dan aan de bar of men dit gebruik kent. Meer over ristretto, macchiato , en andere koffienamen lees je in onze gids voor Italiaanse koffie.

2. Wat is er van la dolce vita over in het dagelijks leven?

De film van Federico Fellini La dolce vita maakte van het zoete leven in 1960 een internationaal begrip. Op het scherm leiden de nachten van de Romeinse society ook tot leegte. Tijdens de avondwandeling, de passeggiata, gaat het bescheidener toe. Je loopt dezelfde straat als gisteren, ontmoet bekenden en stopt misschien voor een ijsje.

In de Toscaanse kuststad Viareggio loopt de wandeling langs de boulevard. In een kleine stad in het binnenland volstaan de hoofdstraat en het plein voor de kerk. Het tijdstip hangt af van de hitte, het seizoen en het werkritme. Ook de middagpauze verschilt per plaats. Staat een winkel dicht, lees dan het bordje en gebruik de pauze voor een ommetje.

3. La mamma en de lange zondagse lunch

Voor de zondagse lunch zegt één vraag meer dan die naar het familierecept: wie begint 's ochtends met koken? De figuur van mama, de moeder, staat in veel familieverhalen voor iemand die zulke bijeenkomsten organiseert en gerechten doorgeeft. In herinneringen kan zelfs de geur van een bepaalde saus de hele keuken terugbrengen.

Bij zorg horen boodschappen doen, koken, afwassen en zorgen voor kinderen of oudere familieleden. Het Italiaanse statistiekbureau Istat liet in onderzoeken naar tijdsbesteding zien hoe ongelijk onbetaald huishoudelijk werk en zorgtaken tussen vrouwen en mannen verdeeld waren. Aan tafel zie je eerst het resultaat. Wie vóór het eten de keuken binnenkomt, ziet ook het werk.

Een familierecept kan nu via een spraakbericht worden doorgegeven. De een filmt hoe het deeg moet aanvoelen, de ander maakt het gerecht later in een andere stad. De zondagse lunch verandert zodra werktijden, afstanden of nieuwe gezinsvormen samenkomen lastiger maken. Een recept kan ook verbinden wanneer men elkaar minder vaak ziet.

4. Waarom smaakt de Italiaanse keuken in elke stad anders?

In Rome bindt een mengsel van ei en geraspte kaas de pasta in spaghetti alla carbonara . Gebakken guanciale, gepekelde varkenswang, geeft vet en smaak. In Bologna past ragù, langzaam gestoofde vleessaus, bij brede linten van eierpasta. Zelfs de vorm van de pasta vertelt hoe je een gerecht eet. Aan ruwe tagliatelle blijft de saus goed hangen.

In Napels hoort bij pizza ook het werk vóór de oven. UNESCO plaatste in 2017 het ambacht van de Napolitaanse pizzabakkers op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed. Een pizzaiuolo moet het deeg met de hand kunnen vormen en de pizza in de houtoven kunnen draaien. Als je bij de oven kunt meekijken, zie je hoeveel ervaring achter die paar handelingen schuilgaat.

De eenvoudigste kennismaking met een streek is een wandeling over de markt. Vraag bij een kraam hoe de mensen ter plaatse een ingrediënt bereiden. Dezelfde artisjok kan thuis heel anders op het bord belanden dan in een restaurant. Bij de volgende maaltijd herken je misschien wat je die ochtend op de markt zag.

5. Mode tussen etalage en vakmanschap

In de modewijk van Milaan Kwadrant van de mode is het de moeite waard op details te letten: de snit van een jas, de naad van een schoen, de paar stukken achter een grote ruit. Tijdens de Milanese modeweek komt de internationale handel in ontwerpen en collecties naar de stad. Op gewone dagen kun je dezelfde straat rustig te voet verkennen.

In het dagelijks leven helpt de uitdrukking goede indruk maken, letterlijk ‘een goede indruk maken’, om dit te begrijpen. Het kan gaan om passend gedrag, vanaf de begroeting tot de kledingkeuze. Bij vrienden op bezoek gelden andere verwachtingen dan tijdens een sollicitatiegesprek. De prijs van een kledingstuk zegt weinig over de vraag of het bij de gelegenheid past.

De keerzijde van beroemde winkelstraten zijn de prijzen. Ook zonder iets te kopen kun je veel leren van snit, materiaal en presentatie. Als het vakmanschap je interesseert, let daarna dan op kleine vermaakateliers, schoenmakers of leerwerkplaatsen. Daar zie je hoe kleding en schoenen in het dagelijks leven worden onderhouden.

6. Wat vertelt een museumbezoek over de stad?

In de Uffizi, het Florentijnse kunstmuseum aan de Arno, staat Sandro Botticelli's De geboorte van Venus voor een renaissance die vormen uit de oudheid opnieuw gebruikte. Het schilderij toont hoe de godin op een schelp de kust bereikt. De Uffizi wijzen op een detail dat in kleine afbeeldingen gemakkelijk verdwijnt: Botticelli gebruikte goud voor de lichtreflecties in het haar.

Loop na het museumbezoek naar het water. Van daaruit zie je hoe de Vasari-corridor, een verhoogde verbinding van de Medici, over de Ponte Vecchio, de bebouwde brug over de Arno, verderloopt. Zo laat één bouwwerk zien hoe de heersende familie haar routes door de stad organiseerde.

In Rome is een heel andere blik de moeite waard. In San Luigi dei Francesi, de Franse nationale kerk vlak bij het Pantheon, leidt de barokschilder Caravaggio met een lichtstraal in De roeping van Matteüs de blik naar een donkere kamer. Kijk eerst naar het midden van het schilderij en volg dan het licht: je merkt hoe de schilder de aandacht door de ruimte leidt.

7. Wanneer handen meepraten

Duim en vingertoppen raken elkaar, de hand wijst omhoog. De beweging kan horen bij een vraag als Ma che vuoi?, ongeveer ‘Wat wil je nou?’ Hoe dat overkomt, hangt af van gezichtsuitdrukking en toon. Onder vrienden kan het speels zijn, bij ruzie ongeduldig.

Sommige gebaren zijn riskanter dan het bekende gebaar met samengebrachte vingertoppen. Bij de corna, de hand met gestrekte wijsvinger en pink, kan de richting de betekenis veranderen. Naar beneden gericht zou het gebaar onheil afweren. Op een persoon gericht kan het beledigend zijn. Bij twijfel is een vriendelijk Scusa, puoi ripetere?, oftewel ‘Kun je dat herhalen?’, beter. Meer voorbeelden vind je in onze gids voor Italiaanse handgebaren.

8. Hoe films het beeld van de Italiaanse macho vormden

Marcello Mastroianni speelt in Fellini's La dolce vita een journalist die zich tussen feesten, beroemdheden en wisselende relaties beweegt. Het personage laat zien hoe films een pakkend beeld van mannen konden verspreiden. Een filmfiguur kun je in een paar scènes neerzetten. Hoe een gezin het dagelijks leven organiseert, blijft meestal buiten beeld.

In het openbaar kunnen houding, stemvolume en gevatheid snel een indruk bepalen. Hoe mensen verantwoordelijkheden verdelen, blijkt uit minder zichtbare taken: wie blijft thuis als een kind ziek is? Wie gaat met een familielid naar de dokter? In zulke vragen worden rolpatronen in het dagelijks leven uitonderhandeld. De antwoorden hangen ook af van werktijden, inkomen en beschikbare zorg.

9. Calcio tussen het nationale elftal en de buurt

De Azzurri, het Italiaanse nationale elftal in het blauw, won de wereldkampioenschappen voetbal in 1934, 1938, 1982 en 2006. In het dagelijks leven begint voetbal vaak een niveau lager: bij de club waarmee iemand is opgegroeid. Een derby, een wedstrijd tussen plaatselijke rivalen, kan zelfs een familie verdelen. In Milaan spelen Inter en AC Milan in hetzelfde stadion, San Siro.

Wat een clubkleur betekent, begrijp je vaak sneller in een café dan op het scorebord. Wie na een doelpunt opspringt en wie de armen kruist, vertelt al iets over de ruimte. Op een amateurveld is het verhaal kleiner: iemand kent de scheidsrechter, iemand zat bij de keeper op school. Daar zie je bijzonder goed hoe nauw calcio, voetbal, met een buurt verbonden kan zijn.

10. Waarom hangt er in Napels een rood hoorntje in de etalage?

De cornicello, een gebogen gelukshoorntje, hoort bij het Napolitaanse volksgeloof. Het zou beschermen tegen het malocchio , het boze oog dat door afgunst of kwaadwilligheid zou kunnen ontstaan. Als cadeau kan het hoorntje een gelukswens zijn. Hoe serieus iemand die bescherming neemt, is persoonlijk.

Een ander gebruik kom je tegen wanneer iemand tocca ferro zegt of echt ijzer aanraakt. Het gebaar heeft ongeveer dezelfde functie als in Nederland afkloppen op hout. En waar vrijdag de 13e als ongeluksdag geldt, heeft vrijdag de 17e in Italië die reputatie. Ons artikel over Italiaans bijgeloof legt de gebruiken en de geschiedenis achter het getal uit.